Prof. Walery Goetel współtworzył Polskie Towarzystwo Geologiczne od momentu jego założenia, będąc wybranym na członka Zarządu na pierwszym walnym zebraniu Towarzystwa w 1921 r. Przez szereg kolejnych lat zasiadał w Zarządzie i działał na rzecz rozwoju Towarzystwa, reprezentując PTG m.in. na międzynarodowych kongresach geologicznych. W uznaniu jego zasług 3 września 1959 r. na XXXII Zjeździe Naukowym w Zakopanem Walne Zgromadzenia Delegatów wybrało prof. Goetla członkiem honorowym.

Walery Goetel urodził się 14 kwietnia 1889 roku w Suchej Beskidzkiej, a lata młodzieńcze spędził w Krakowie, gdzie uczęszczał do gimnazjum św. Anny (obecnie liceum B. Nowodworskiego). Studia z zakresu geologii rozpoczął w 1907 r. na Uniwersytecie Jagiellońskim m.in. pod kierunkiem prof. Władysława Szajnochy, a w latach 1910 – 1912 kontynuował je na Uniwersytecie w Wiedniu i na tej uczelni w 1913 r. uzyskał stopień naukowy doktora na podstawie rozprawy o utworach serii reglowej Tatr, napisanej pod kierunkiem prof. Wiktora Uhliga. Zagadnienia strukturalne i stratygraficzne tego pasma górskiego stały się głównym obszarem zainteresowań naukowych prof. Goetla, co niewątpliwie wynikało z jego zamiłowania do wysokogórskich wycieczek i wspinaczek zapoczątkowanych jeszcze w czasach gimnazjalnych. Na podstawie pracy dotyczącej osadów retyku i liasu tatrzańskiego uzyskał w 1918 r. stopień doktora habilitowanego.

Dalsze życie zawodowe Walery Goetel związał z nowopowstałą Akademią Górniczą, na której w 1920 r. objął stanowisko kierownika Katedry Geologii Ogólnej i Paleontologii. Krótko po tym otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego, co uczyniło go wówczas najmłodszym profesorem w Polsce. W Akademii pełnił rolę prodziekana i dziekana Wydziału Górniczego, a we wrześniu 1939 r. objął funkcję rektora tej uczelni, którą piastował do roku 1950 r., przyczyniając się wybitnie do rozwoju Akademii.  

W okresie międzywojennym kontynuował badania nad geologią Tatr, czego efektem była obszerna praca przygotowana wraz ze Stanisławem Sokołowskim i opublikowana w Roczniku PTG (vol. 6, 1930 r.), pt. „Tektonika serii reglowej okolicy Zakopanego”, zawierająca mapę geologiczną i przekroje. Na długie lata stała się ona podstawowym źródłem wiedzy na temat geologii tej części Tatr. Jednocześnie coraz bardziej uwagę prof. Goetla przyciągały zagadnienia związane z ochroną przyrody, a w szczególności idea utworzenia parków narodowych w Tatrach i Pieninach. Dużą część swojej pracy, szczególnie w okresie powojennym, poświęcił właśnie tym zagadnieniom, czego owocem stała się nowa gałąź nauki – sozologia, która problematykę ochrony przyrody łączyła z zagadnieniami gospodarczymi i ekonomicznymi, a jej celem było opracowanie sposobu racjonalnego użytkowania zasobów przyrody.    

Nade wszystko Walery Goetel był wielkim miłośnikiem gór – turystykę i wspinaczkę w Tatrach odbywał od czasów gimnazjalnych, a na swoim koncie ma wytyczenie szeregu nowych dróg wspinaczkowych, np. pierwsze zimowe wejście na Mnicha, albo pierwszy zjazd „skiturowy” z Babiej Góry; podczas pobytu w górach brał udział w akcjach ratowniczych, a w słoneczne, letnie dni po tatrzańskich szlakach oprowadzał m.in. ciotkę swojej żony – Marię Skłodowską-Curie.

Niezwykle bogate życie Walerego Goetla opisał Zbigniew Wójcik w książce: Walery Goetel rektor trudnych czasów Akademii Górniczo-Hutniczej, Wydawnictwo AGH, Kraków, 2009

Obszerne noty biograficzne (1, 2) znajdziemy również w artykułach prof. Witolda Alexandrowicza oraz prof. Andrzeja Bolewskiego:

https://geojournals.pgi.gov.pl/asgp/article/view/11245/9735

https://historia.agh.edu.pl/mediawiki/images/6/61/AGH_-_Maj_1973.pdf

Historia Polskiego Towarzystwa Geologicznego nierozerwalnie związana jest z osobą prof. Jana Nowaka. Był jednym z inicjatorów idei Towarzystwa Geologicznego w odradzającej się na nowo Polsce. Wszedł w skład pierwszego powołanego Zarządu, a w latach 1926-1040 pełnił funkcję Prezesa Towarzystwa i kilkukrotnie był na nią wybierany. Był trzecim z kolei Prezesem Polskiego Towarzystwa Geologicznego.

Jan Nowak urodził się 15 października 1880 roku w Hołyniu koło Stanisławowa (Iwano-Frankiwsk).

Do podjęcia studiów na Wydziale Przyrodniczym Uniwersytetu Lwowskiego skłoniły go wykłady prof. Benedykta Dybowskiego na temat ewolucji w ujęciu darwinowskim, a ku geologii zwrócił się pod wpływem prof. Rudolfa Zubera (ówczesnego szefa katedry geologii). Podczas studiów zainteresował się paleontologią.

Stopień doktora filozofii uzyskał w 1907 r. na podstawie pracy “Kopalna flora senońska z Potylicza”. Zajmował się również kredą Roztocza Lwowsko-Rawskiego i Podola. Rozgłos w świecie przyniosły mu prace o głowonogach, m. in. trzyczęściowa rozprawa pt. “Badania w zakresie głowonogów z górnej kredy w Polsce” opublikowane w 1908, 1911 i 1913 r.

Doświadczenie zawodowe  Jan Nowak zdobywał również za granicą.  Odwiedził m. in. Alpy Wschodnie i brał udział w wyprawach w pasmo Sichote-Aliń na Syberii oraz do Japonii.

Kariera naukowa J. Nowaka kwitła w czasach przełomowych dla geologii, kiedy to pojawiły się nowe poglądy na tektonikę orogenów. Jego zainteresowaniu tymi zagadnieniami zawdzięczamy przeniesienie teorii płaszczowinowej z Alp szwajcarskich na grunt karpacki.

Owocem jego badań nad tektoniką Karpat była rozprawa pt.: “Jednostki tektoniczne polskich Karpat Wschodnich” z 1914 r. Osiągnięciem tej pracy było wyróżnienie w obrębie Karpat kilku płaszczowin o mniejszym zasięgu, a nie dwóch, jak uważano w tamtym czasie. Profesor Nowak m. in. wyróżnił płaszczowinę skolską która funkcjonuje w podziale tektonicznym Karpat po dziś dzień. 

W latach następnych J. Nowak objął katedrę paleontologii po zmarłym prof. Józefie Grzybowskim, a później katedrę geologii po prof. Władysławie Szajnosze. Wykładał m. in. paleontologię i geologię tektoniczną, w tym tektonikę Polski, gdzie rozpalał umysły młodych adeptów geologii nowymi ideami naukowymi. 

Ukoronowaniem kariery naukowej prof. Nowaka jest “Zarys tektoniki Polski” wydany w 1927 roku, który mimo tytułu poświęcony jest głównie Karpatom. Po tym poświęcił się opracowaniu działa traktującego o  geologii Polski od Bałtyku aż po góry w świetle przez niego głoszonych tez. Niestety wiele z tych oryginalnych poglądów nie ujrzało nigdy światła dziennego ze względu na jego tragiczną śmierć.  

Został aresztowany 8 listopada 1939 roku przez Niemców podczas odczytu Bruno Mullera. Wraz z innymi aresztowanymi wtedy profesorami uczelni krakowskich wywieziono go do obozu koncentracyjnego w Sachzenhausen. Został z niego zwolniony 6 lutego 1940 r. w ciężkim stan zdrowia. Zmarł z wycieńczenia 18 lutego tego samego roku. 

Jan Nowak wśród swoich znajomych uchodził za osobę bardzo poważaną, o nieprzeciętnej inteligencji i intuicji. W oczach przyjaciół był człowiekiem niezwykle skrupulatnym, poukładanym i pracowitym. Doceniano jego zdolności i błyskotliwość.  Jako kolega zawsze był do pomocny i nie skąpił innym swojego czasu. Ze wspomnień Juliana Tokarskiego wiemy też, że profesor J. Nowak nie szczędził krytyki tym, w których poczynaniach dostrzegał głupotę i nieprawidłowości. 

Janowi Nowakowi został pośmiertnie poświęcony tom 16 (1946) Annales Societatis Geologorum Poloniae.

Więcej o Janie Nowaku pisali: 

M. Książkiewicz: http://www.asgp.pl/sites/default/files/volumes/19_1_167_177.pdf 

S. Sokołowski: http://www.asgp.pl/sites/default/files/volumes/19_1_178_185.pdf 

F. Bieda: http://www.asgp.pl/sites/default/files/volumes/19_1_186_189.pdf 

W. Szafer: http://www.asgp.pl/sites/default/files/volumes/19_1_190_193.pdf 

J. Tokarski: http://www.asgp.pl/sites/default/files/volumes/19_1_194_204.pdf 

J. B. Miecznik: https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/publikacje-2/przeglad-geologiczny/2019/czerwiec-2019/7150-profesor-jan-nowak-tworca-pierwszej-syntezy-tektonicznej-polski/file.html 

 OK

Wśród orędowników i założycieli Polskiego Towarzystwa Geologicznego był profesor Józef Grzybowski wybitny geolog i paleontolog związany z Uniwersytetem Jagiellońskim. Zamiłowanie do geologii i pasja poznawcza znalazły swój wyraz w postaci 46 prac opublikowanych w latach 1885 – 1921. To niezwykle wysoki wskaźnik publikacyjności dla czasów w których żył, a jego osiągnięcia trwale zapisały się w naukach paleontologicznych i geologicznych.

Opracowania J. Grzybowskiego poruszały szeroki zakres zagadnień: od geologii regionalnej, przez geologię naftową, sedymentologię po aspekty paleontologiczne, w tym te związane
z powstaniem życia na Ziemi. Bez wątpienia był to wybitny naukowiec, który przyczynił się istotnie do rozwoju nauk geologicznych na ziemiach polskich.

W 1912 spod jego ręki wyszła Przeglądowa Mapa Geologiczna Ziem Polskich w skali 1 :1 500 000. Było to czwarte z kolei tego typu opracowanie, ale pierwsze w nowoczesnej formie, które stało się kanwą dla późniejszych detalicznych obrazów kartograficznych.

Józef Grzybowski był przede wszystkim paleontologiem. W Polsce uznaje się go za pioniera krajowej mikropaleontologii, a na Świecie za ojca mikropaleontologii stosowanej. Sławę przyniosły mu badania nad otwornicami. Opisał ponad 100 gatunków otwornic aglutynujących, z czego większość utrzymało swój status taksonomiczny do dzisiaj. Później okazało się, że są to tzw. formy kosmopolityczne, znajdowane w głębokowodnych utworach mezozoiku i kenozoiku na całym świecie.

Profesor Grzybowski był pierwszym, który wykorzystał otwornice jako narzędzie dla rozpoznania złóż w geologii naftowej. Jego spadkiem są bogate kolekcje mikropaleontologiczne na Uniwersytecie Jagiellońskim i w Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie. Druga z wymienionych została odnaleziona dopiero w 2016 roku. Był to dar Profesora złożony w 1912 r. jako donacja do tamtejszych zbiorów przyrodniczych.

Na cześć Józefa Grzybowskiego zostały nazwane 2 rodzaje i 7 gatunków otwornic, co jest uhonorowaniem jego wybitnych osiągnięć przez kolejne pokolenia mikropaleontologów. Ponadto jest on patronem Fundacji wspierającej rozwój mikropaleontologii polskiej oraz serii wydawniczej rozpowszechniającej publikacje otwornicowe. Ostatni volumin, opublikowany w 2020 roku, jest poświęcony rewizji lwowskiej kolekcji Grzybowskiego.

Niespodziewane odejście Józefa Grzybowskiego przerwało jego prace naukowe i na rzecz PTG. Mimo upływu blisko 100-lat od śmierci jest on do dziś najbardziej znanym mikropaleontologiem polskim, którego prace należą do najczęściej cytowanych w literaturze specjalistycznej.

 „Przedewszystkiem profesorem był dobrym i sumiennym, o swych uczni a zwłaszcza poświęcających się geologji dbał troskliwie..” Tymi słowami wspomniał zmarłego w 1922 r. Władysław Szajnocha na łamach I numeru Rocznika PTG (Link), w numerze tym zawarto również spis prac J. Grzybowskiego (Link). W 100 lecie urodzin Grzybowskiego został wydany specjalny numer Rocznika PTG dedykowany Profesorowi (Link) a w 50 rocznicę publikacji Przeglądowej Mapy Ziem Polskich notka Henryka Świdzińskiego (Link).

Geologia jest kluczową dziedziną nauki służącą przede wszystkim rozpoznaniu i udokumentowaniu bazy surowcowej każdego państwa. W efekcie liczba firm zatrudniających geologów znacznie wzrosła, a rozrastająca się społeczność specjalistów i naukowców chętniej się integrowała.

Jak wygląda współczesna struktura PTG?

Obecnie Towarzystwo składa się z 11 oddziałów i 2 kół regionalnych, których działalnością kierują Zarządy Oddziałów. Nad całością działań czuwa Zarząd Główny, którego statutową siedzibą jest Kraków. Zarządy Oddziałów i Kół powoływane są w bezpośrednim procesie wyborczym, a Zarząd Główny w wyborach pośrednich podczas Walnego Zjazdu Delegatów. Kadencje wszystkich Zarządów trwają 3 lata. Na załączonej mapce prezentujemy lokalizację Oddziałów i Kół PTG.

RS i TR

Władysław Szajnocha urodził się 28 czerwca 1857 r. we Lwowie. Był synem znanego pisarza i historyka Karola Szajnochy, którego dzieła były wykorzystane przez Henryka Sienkiewicza podczas pisania Trylogii.

Profesor Władysław Szajnocha należał do pokolenia geologów, które rozwijało nauki geologiczne na ziemiach polskich, a po uzyskaniu przez Polskę niepodległości nadawało ramy funkcjonowania instytucji geologicznych w kraju.

Niewątpliwie był wybitnym polskim naukowcem tamtych czasów. Do tego przygotowało go staranne wykształcenie geologiczne jakie uzyskał w Wiedniu. Władysław Szajnocha w ciągu 42 lat kierowania Gabinetem Geologicznym (późniejszą Katedrą Geologii) Uniwersytetu Jagiellońskiego wykazał się talentem organizacyjnym, który pozwolił rozwinąć kierowany przez niego zakład. Miał też dobre wyczucie w doborze współpracowników i asystentów, a wielu z nich również zaznaczyło się w dziejach polskiej geologii (m. in. J. Grzybowski, W. Kuźniar, W. Goetel, E Passendorfer i M. Książkiewicz). Prace jego i współpracowników miały duże znaczenie w rozwoju badań nad geologią Karpat. W latach 1911-1912 i 1916-1917 był rektorem UJ.

Świadomość W. Szajnochy o istotnej roli geologii dla rozwoju państwa powodowała, że był jedną z osób, które postulowały konieczność powołania Państwowego Instytutu Geologicznego (PIG). Jego inicjatywa w tym zakresie odniosła sukces, a pierwszy dyrektor PIG prof. Józef Morozewicz, do czasu zorganizowania siedziby PIG w Warszawie miał użyczony pokój na w Gabinecie Geologicznym UJ.

Jako osoba o szerokich horyzontach widział też potrzebę skupienia środowiska geologicznego z różnych ośrodków i potencjał w społecznym jego zorganizowaniu. Również i ta inicjatywa znalazła poparcie środowiska, co zaowocowało powołaniem do życia Polskiego Towarzystwa Geologicznego w 1921 r. Przez pierwsze 2 kadencje prof. Szajnocha pełnił funkcje Prezesa PTG.

Profesor Szajnocha zmarł 1 sierpnia 1928 roku w Jaworzu. Pochowany jest w grobowcu rodzinnym na cmentarzu Łyczakowski we Lwowie.

Szczegółowy życiorys naukowy prof. Władysława Szajnochy na łamach XLI Rocznika PTG (1971; Treść) przedstawił Marian Książkiewicz, który był  jednym z jego ostatnich asystentów. Postać tego wybitnego geologa przybliżyła również Halina Urban w Przeglądzie Geologicznym w 2015 r. (vol. 63 nr 5; Treść).

RS

Wycieczki terenowe odbyły się w okolice Boguszowic, Ustronia, Wisły i Goleszowa. Skoro wydarzenie miało miejsce na Śląsku nie mogło zabraknąć wycieczki poświęconej geologii i eksploatacji złóż węgla kamiennego. Uczestnicy zebrania odwiedzili kopalnię „Silesia” w Dziedzicach. Sprawy geologii i górnictwa węglowego były od tej pory stałym, a nawet obowiązkowym punktem programu kolejnych zjazdów PTG na Górnym Śląsku.

W ostatnich dwóch dniach zebrania, oprócz wycieczek odbyły się posiedzenia naukowe. Dr Walery Łoziński wygłosił wykład o budowie geologicznej „śląskiego zagłębia węglowego” jak ówcześnie określano Górnośląskie Zagłębie Węglowe (GZW). Dokonano również wyboru władz PTG na kolejne lata, zmian w Statucie Towarzystwa oraz podjęto uchwałę o rozpoczęciu starań w celu wydania podręcznika o budowie geologicznej ziem polskich.

Szerszy opis wspomnianego wydarzenia i artykuł poruszający zagadnienia wycieczki terenowej w okolice Ustronia i Wisły  znajdują się w I wydaniu Rocznika PTG z 1923 r.:

http://www.asgp.pl/sites/default/files/volumes/01_1_100_104.pdf

http://www.asgp.pl/sites/default/files/volumes/01_1_001_020.pdf

Sprawozdanie z  „II wędrownego zebrania PTG” opublikował Władysław Żelechowski na łamach czasopisma „Czas” w numerze 159 z 17 lipca 1922 r.

RS

Kwintesencją pracy geologa są badania terenowe, więc Zjazd miał charakter „wędrowny”. W dniach 21-24 sierpnia 1921r. odbyły się wycieczki w okolice Kielc, Chęcin, Bukówki i Mojczy. Nie zabrakło również części referatowej, na której wykład o fazach górotwórczych w Karpatach i Alpach wygłosił prof. Jan Nowak. Ciekawostką jest, że na opisywanym zjeździe dyskutowano nad sprawami nauczania geologii i wydawania podręczników z zakresu geologii.

Warto zaznaczyć, że przyjęty wtedy sposób organizacji  Zjazdów  PTG  jest kontynuowany po dziś dzień.  Wycieczki terenowe stanowią esencję corocznych spotkań członków Towarzystwa, przy czym znacznie bardziej rozbudowana jest część referatowa.

Obszerniejszy opis Zjazdu znajduje się w „Sprawozdaniu…” Władysława Szajnochy zamieszczonego na łamach I Rocznika PTG, do którego lektury zachęcamy: Link

RS

Zadania stojące przed nowo powołanym towarzystwem były trudne i wymagały sprawnej organizacji. Podkreślenia wymaga fakt, że integracji wymagało środowisko wywodzące się
z ośrodków naukowych funkcjonujących w trzech różnych organizmach państwowych.

Pozytywnym aspektem tego stanu rzeczy był niewątpliwie ogromny potencjał drzemiący
w zasobach ludzkich. W okresie rozbiorów Polacy jako geolodzy mieli okazję zdobywać doświadczenie w wielu rejonach Świata i przy różnych przedsięwzięciach związanych głównie
z poszukiwaniem i eksploatacją złóż. Szczególnie zasłużyli się oni w badaniach i odkryciach na Dalekim Wschodzie.  Atrybuty te były bardzo istotne w budowaniu potencjału gospodarczego odrodzonej Polski.

Pomysł powołania do życia Polskiego Towarzystwa Geologicznego narodził się niedługo po  odrodzeniu się państwa polskiego. Orędownikami tej inicjatywy byli wybitni geolodzy tamtego okresu z profesorem Władysławem Szajnochą na czele.

Pierwsze spotkanie, na którym nakreślono ramy przyszłego zrzeszenia geologów odbyło się 14 marca 1920 r. na Uniwersytecie Jagiellońskim. Oprócz wspomnianego profesora W. Szajnochy udział w nim wzięli m. in. profesor Józef Grzybowski, dr Wiktor Kuźniar, dr Jan Nowak i dr Władysław Żelechowski. Niestety działania zmierzające do powołania Towarzystwa przerwane zostały zawieruchą wojenną w 1920 r. Ostatecznie Polskie Towarzystwo Geologiczne ukonstytuowało się 24 kwietnia 1921 r.

w Gabinecie Geologicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Uchwalony został pierwszy Statut PTG, na prezesa wybrano profesora Władysława Szajnochę, a wiceprezesem został dr Jan Nowak. W skład Zarządu Towarzystwa oprócz geologów krakowskich weszli również znani geologowie z Lwowa, Warszawy, Wilna i Poznania, co obrazuje lokalizację głównych ośrodków naukowych w ówczesnej Polsce.

Rafał Sikora

Nadarza się okazja do zaprezentowania ciekawej historii Towarzystwa na tle najnowszych dziejów Polski. Zapraszamy do odwiedzania naszej strony na Facebooku i www.ptgeol.pl, gdzie będziemy zamieszczać kolejne informacje dotyczące historii Polskiego Towarzystwa Geologicznego oraz sylwetki związanych z nim wybitnych geologów! Nie zabraknie również materiałów o bieżącej działalności Towarzystwa.