Prof. Władysław Szajnocha – inicjator i I prezes PTG

Profesor Władysław Wacław Szajnocha (1857-1928) był inicjatorem powstania i I Prezesem Polskiego Towarzystwa Geologicznego.

Władysław Szajnocha urodził się 28 czerwca 1857 r. we Lwowie. Był synem znanego historyka Karola Szajnochy, którego dzieła były wykorzystane przez Henryka Sienkiewicza podczas pisania Trylogii.

Profesor, Władysław Szajnocha należał do pokolenia geologów, które rozwijało nauki geologiczne na ziemiach polskich, a po uzyskaniu przez Polskę niepodległości nadawało ramy funkcjonowania instytucji geologicznych w kraju. Niewątpliwie był jednym z wybitnych polskich naukowców tamtych czasów. Do tego przygotowało go staranne wykształcenie geologiczne jakie uzyskał w Wiedniu.

Władysław Szajnocha w ciągu 42 lat kierowania Gabinetem Geologicznym (późniejszą Katedrą Geologii) Uniwersytetu Jagiellońskiego wykazał się talentem organizacyjnym, który pozwolił rozwinąć kierowany przez niego zakład. Miał też dobre wyczucie w doborze współpracowników i asystentów, a wielu z nich również zaznaczyło się w dziejach polskiej geologii (m. in. J. Grzybowski, W. Kuźniar, W. Goetel, E Passendorfer i M. Książkiewicz).

Prace jego i współpracowników miały duże znaczenie w rozwoju badań nad geologią Karpat. W latach 1911-1912 i 1916-1917 był rektorem UJ. Świadomość W. Szajnochy o istotnej roli geologii dla rozwoju państwa powodowała, że był jedną z osób, które postulowały konieczność powołania Państwowego Instytutu Geologicznego (PIG). Jego inicjatywa w tym zakresie odniosła sukces, a pierwszy dyrektor PIG prof. Józef Morozewicz, do czasu zorganizowania siedziby PIG w Warszawie miał użyczony pokój w Gabinecie Geologicznym UJ.

Jako osoba o dużych horyzontach widział też potrzebę skupienia środowiska geologicznego z różnych ośrodków i potencjał w społecznym jego zorganizowaniu. Również i ta inicjatywa znalazła poparcie środowiska, co zaowocowało powołaniem do życia Polskiego Towarzystwa Geologicznego w 1921 r. Przez pierwsze 2 kadencje był on Prezesem PTG.

Profesor Szajnocha zmarł 1 sierpnia 1928 roku w Jaworzu. Pochowany jest w grobowcu rodzinnym na cmentarzu Łyczakowski we Lwowie.

Szczegółowy życiorys naukowy prof. Władysława Szajnochy na łamach XLI Rocznika PTG (1971) przedstawił Marian Książkiewicz, który był jednym z jego ostatnich asystentów.

http://www.asgp.pl/…/def…/files/volumes/41_1_033_037.pdf

Postać tego wybitnego geologa przybliżyła również Halina Urban w Przeglądzie Geologicznym w 2015 r. (vol. 63 nr 5).

https://www.pgi.gov.pl/docman-tree.html?task=doc_download…

Prof. Józef Grzybowski (1869-1922)

Wśród orędowników i założycieli Polskiego Towarzystwa Geologicznego był profesor Józef Grzybowski wybitny geolog i paleontolog związany z Uniwersytetem Jagiellońskim. Zamiłowanie do geologii i pasja poznawcza znalazły swój wyraz w postaci 46 prac opublikowanych w latach 1985 – 1921. To niezwykle wysoki wskaźnik publikacyjności dla czasów w których żył, a jego osiągnięcia trwale zapisały się w naukach paleontologicznych i geologicznych.

Opracowania J. Grzybowskiego poruszały szeroki zakres zagadnień: od geologii regionalnej, przez geologię naftową, sedymentologię po aspekty paleontologiczne, w tym te związane z powstaniem życia na Ziemi. Bez wątpienia był to wybitny naukowiec, który przyczynił się istotnie do rozwoju nauk geologicznych na ziemiach polskich.

W 1912 spod jego ręki wyszła Przeglądowa Mapa Geologiczna Ziem Polskich w skali 1 :1 500 000. Było to czwarte z kolei tego typu opracowanie, ale pierwsze w nowoczesnej formie, które stało się kanwą dla późniejszych detalicznych obrazów kartograficznych.

Józef Grzybowski był przede wszystkim paleontologiem. W Polsce uznaje się go za pioniera krajowej mikropaleontologii, a na Świecie za ojca mikropaleontologii stosowanej. Sławę przyniosły mu badania nad otwornicami. Opisał ponad 100 gatunków otwornic aglutynujących, z czego większość utrzymało swój status taksonomiczny do dzisiaj. Później okazało się, że są to tzw. formy kosmopolityczne, znajdowane w głębokowodnych utworach mezozoiku i kenozoiku na całym świecie.

Profesor Grzybowski był pierwszym, który wykorzystał otwornice jako narzędzie dla rozpoznania złóż w geologii naftowej. Jego spadkiem są bogate kolekcje mikropaleontologiczne na Uniwersytecie Jagiellońskim i w Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie. Druga z wymienionych  została odnaleziona dopiero w 2016 roku. Był to dar Profesora złożony w 1912 r. jako donacja do tamtejszych zbiorów przyrodniczych.

Na cześć Józefa Grzybowskiego zostały nazwane 2 rodzaje i 7 gatunków otwornic, co jest uhonorowaniem jego wybitnych osiągnięć przez kolejne pokolenia mikropaleontologów. Ponadto jest on jest patronem Fundacji wspierającej rozwój mikropaleontologii polskiej oraz serii wydawniczej rozpowszechniającej publikacje otwornicowe. Ostatni volumin, opublikowany w 2020 roku, jest poświęcony rewizji lwowskiej kolekcji Grzybowskiego.

Niespodziewane odejście Józefa Grzybowskiego przerwało jego prace naukowe i na rzecz PTG. Mimo upływu blisko 100-lat od śmierci jest on do dziś najbardziej znanym mikropaleontologiem polskim, którego prace należą do najczęściej cytowanych w literaturze specjalistycznej.

 „Przedewszystkiem profesorem był dobrym i sumiennym, o swych uczni a zwłaszcza poświęcających się geologji dbał troskliwie..”

tymi słowami wspomniał zmarłego w 1922 r. Władysław Szajnocha na łamach I numeru Rocznika PTG:

http://www.asgp.pl/sites/default/files/volumes/01_1_081_092.pdf

w numerze tym zawarto również spis prac J. Grzybowskiego:

http://www.asgp.pl/sites/default/files/volumes/01_1_093_095.pdf

W 100 lecie urodzin Grzybowskiego został wydany specjalny numer Rocznika PTG dedykowany Profesorowi:

http://www.asgp.pl/sites/default/files/volumes/39_1-3_007_012.pdf

a w 50 rocznicę publikacji Przeglądowej Mapy Ziem Polskich notka Henryka Świdzińskiego:

http://www.asgp.pl/sites/default/files/volumes/32_4_633_636.pdf

Prof. Jan Nowak ( (1880-1940)

Historia Polskiego Towarzystwa Geologicznego nierozerwalnie związana jest z osobą prof. Jana Nowaka. Był jednym z inicjatorów idei Towarzystwa Geologicznego w odradzającej się na nowo Polsce. Wszedł w skład pierwszego powołanego Zarządu, a w latach 1926-1040 pełnił funkcję Prezesa Towarzystwa i kilkukrotnie był na nią wybierany. Był trzecim z kolei Prezesem Polskiego Towarzystwa Geologicznego 

Jan Nowak urodził się 15 października 1880 roku w Hołyniu koło Stanisławowa (Iwano-Frankiwsk).

Do podjęcia studiów na Wydziale Przyrodniczym Uniwersytetu Lwowskiego skłoniły go wykłady prof. Benedykta Dybowskiego na temat ewolucji w ujęciu darwinowskim, a ku geologii zwrócił się pod wpływem prof. Rudolfa Zubera (ówczesnego szefa katedry geologii). Podczas studiów zainteresował się paleontologią.

Stopień doktora filozofii uzyskał w 1907 r. na podstawie pracy “Kopalna flora senońska z Potylicza”. Zajmował się również kredą Roztocza Lwowsko-Rawskiego i Podola. Rozgłos w świecie przyniosły mu prace o głowonogach, m. in. trzyczęściowa rozprawa pt. “Badania w zakresie głowonogów z górnej kredy w Polsce” opublikowane w 1908, 1911 i 1913 r.

Doświadczenie zawodowe  Jan Nowak zdobywał również za granicą.  Odwiedził m. in. Alpy Wschodnie i brał udział w wyprawach w pasmo Sichote-Aliń na Syberii oraz do Japonii.

Kariera naukowa J. Nowaka kwitła w czasach przełomowych dla geologii, kiedy to pojawiły się nowe poglądy na tektonikę orogenów. Jego zainteresowaniu tymi zagadnieniami zawdzięczamy przeniesienie teorii płaszczowinowej z Alp szwajcarskich na grunt karpacki.

Owocem jego badań nad tektoniką Karpat była rozprawa pt.: “Jednostki tektoniczne polskich Karpat Wschodnich” z 1914 r. Osiągnięciem tej pracy było wyróżnienie w obrębie Karpat kilku płaszczowin o mniejszym zasięgu, a nie dwóch, jak uważano w tamtym czasie. Profesor Nowak m. in. wyróżnił płaszczowinę skolską która funkcjonuje w podziale tektonicznym Karpat po dziś dzień. 

W latach następnych J. Nowak objął katedrę paleontologii po zmarłym prof. Józefie Grzybowskim, a później katedrę geologii po prof. Władysławie Szajnosze. Wykładał m. in. paleontologię i geologię tektoniczną, w tym tektonikę Polski, gdzie rozpalał umysły młodych adeptów geologii nowymi ideami naukowymi. 

Ukoronowaniem kariery naukowej prof. Nowaka jest “Zarys tektoniki Polski” wydany w 1927 roku, który mimo tytułu poświęcony jest głównie Karpatom. Po tym poświęcił się opracowaniu działa traktującego o  geologii Polski od Bałtyku aż po góry w świetle przez niego głoszonych tez. Niestety wiele z tych oryginalnych poglądów nie ujrzało nigdy światła dziennego ze względu na jego tragiczną śmierć.  

Został aresztowany 8 listopada 1939 roku przez Niemców podczas odczytu Bruno Mullera. Wraz z innymi aresztowanymi wtedy profesorami uczelni krakowskich wywieziono go do obozu koncentracyjnego w Sachzenhausen. Został z niego zwolniony 6 lutego 1940 r. w ciężkim stan zdrowia. Zmarł z wycieńczenia 18 lutego tego samego roku. 

Jan Nowak wśród swoich znajomych uchodził za osobę bardzo poważaną, o nieprzeciętnej inteligencji i intuicji. W oczach przyjaciół był człowiekiem niezwykle skrupulatnym, poukładanym i pracowitym. Doceniano jego zdolności i błyskotliwość.  Jako kolega zawsze był do pomocny i nie skąpił innym swojego czasu. Ze wspomnień Juliana Tokarskiego wiemy też, że profesor J. Nowak nie szczędził krytyki tym, w których poczynaniach dostrzegał głupotę i nieprawidłowości. 

Janowi Nowakowi został pośmiertnie poświęcony tom 16 (1946) Annales Societatis Geologorum Poloniae.

Więcej o Janie Nowaku pisali: 

M. Książkiewicz: http://www.asgp.pl/sites/default/files/volumes/19_1_167_177.pdf 

S. Sokołowski: http://www.asgp.pl/sites/default/files/volumes/19_1_178_185.pdf 

F. Bieda: http://www.asgp.pl/sites/default/files/volumes/19_1_186_189.pdf 

W. Szafer: http://www.asgp.pl/sites/default/files/volumes/19_1_190_193.pdf 

J. Tokarski: http://www.asgp.pl/sites/default/files/volumes/19_1_194_204.pdf 

J. B. Miecznik: https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/publikacje-2/przeglad-geologiczny/2019/czerwiec-2019/7150-profesor-jan-nowak-tworca-pierwszej-syntezy-tektonicznej-polski/file.html

Prof.  Walery Goetel (1889-1972)

Prof. Walery Goetel współtworzył Polskie Towarzystwo Geologiczne od momentu jego założenia, będąc wybranym na członka Zarządu na pierwszym walnym zebraniu Towarzystwa w 1921 r. Przez szereg kolejnych lat zasiadał w Zarządzie Głównym i działał na rzecz rozwoju Towarzystwa, reprezentując PTG m.in. na międzynarodowych kongresach geologicznych. W uznaniu jego zasług 3 września 1959 r. na XXXII Zjeździe Naukowym w Zakopanem Walne Zgromadzenia Delegatów wybrało prof. W. Goetla członkiem honorowym.

Walery Goetel urodził się 14 kwietnia 1889 roku w Suchej Beskidzkiej, a lata młodzieńcze spędził w Krakowie, gdzie uczęszczał do gimnazjum św. Anny (obecnie liceum B. Nowodworskiego). Studia z zakresu geologii rozpoczął w 1907 r. na Uniwersytecie Jagiellońskim m.in. pod kierunkiem prof. Władysława Szajnochy, a w latach 1910 – 1912 kontynuował je na Uniwersytecie w Wiedniu i na tej uczelni w 1913 r. uzyskał stopień naukowy doktora na podstawie rozprawy o utworach serii reglowej Tatr, napisanej pod kierunkiem prof. Wiktora Uhliga.

Zagadnienia strukturalne i stratygraficzne tego pasma górskiego stały się głównym obszarem zainteresowań naukowych prof. Goetla, co niewątpliwie wynikało z jego zamiłowania do wysokogórskich wycieczek i wspinaczek zapoczątkowanych jeszcze w czasach gimnazjalnych. Na podstawie pracy dotyczącej osadów retyku i liasu tatrzańskiego uzyskał w 1918 r. stopień doktora habilitowanego.

Dalsze życie zawodowe Walery Goetel związał z nowopowstałą Akademią Górniczą, na której w 1920 r. objął stanowisko kierownika Katedry Geologii Ogólnej i Paleontologii. Krótko po tym otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego, co uczyniło go wówczas najmłodszym profesorem w Polsce. W Akademii pełnił rolę prodziekana i dziekana Wydziału Górniczego, a we wrześniu 1939 r. objął funkcję rektora tej uczelni, którą piastował do roku 1950 r., przyczyniając się wybitnie do rozwoju Akademii.  

W okresie międzywojennym kontynuował badania nad geologią Tatr, czego efektem była obszerna praca przygotowana wraz ze Stanisławem Sokołowskim i opublikowana w Roczniku PTG (vol. 6, 1930 r.), pt. „Tektonika serii reglowej okolicy Zakopanego”, zawierająca mapę geologiczną i przekroje. Na długie lata stała się ona podstawowym źródłem wiedzy na temat geologii tej części Tatr. Jednocześnie coraz bardziej uwagę prof. Goetla przyciągały zagadnienia związane z ochroną przyrody, a w szczególności idea utworzenia parków narodowych w Tatrach i Pieninach. Dużą część swojej pracy, szczególnie w okresie powojennym, poświęcił właśnie tym zagadnieniom, czego owocem stała się nowa gałąź nauki – sozologia, która problematykę ochrony przyrody łączyła z zagadnieniami gospodarczymi i ekonomicznymi, a jej celem było opracowanie sposobu racjonalnego użytkowania zasobów przyrody.    

Nade wszystko Walery Goetel był wielkim miłośnikiem gór – turystykę i wspinaczkę w Tatrach odbywał od czasów gimnazjalnych, a na swoim koncie ma wytyczenie szeregu nowych dróg wspinaczkowych, np. pierwsze zimowe wejście na Mnicha, albo pierwszy zjazd „skiturowy” z Babiej Góry; podczas pobytu w górach brał udział w akcjach ratowniczych, a w słoneczne, letnie dni po tatrzańskich szlakach oprowadzał m.in. ciotkę swojej żony – Marię Skłodowską-Curie.

Niezwykle bogate życie Walerego Goetla opisał Zbigniew Wójcik w książce: Walery Goetel rektor trudnych czasów Akademii Górniczo-Hutniczej, Wydawnictwo AGH, Kraków, 2009

Obszerne noty biograficzne znajdziemy również w artykułach prof. Witolda Alexandrowicza oraz prof. Andrzeja Bolewskiego:

https://geojournals.pgi.gov.pl/asgp/article/view/11245/9735

https://historia.agh.edu.pl/mediawiki/images/6/61/AGH_-_Maj_1973.pdf